سوالات چهارگزينه اي و مفهومي ژئومورفولوژي مناطق شهري /دانشگاه پیام نور/

( گزینه الف پاسخ های صحیح هستند)

 

 1- کدام گزینه جزء موضوعات مورد مطالعه در ژئومورفولوژی شهری نمی­باشد؟

 الف: بررسی چگونگی بوجود آمدن یخچال­ها

 ب: انتخاب مکان مناسب برای ایجاد شهر

ج: چگونگی استقرار ساختمانها در داخل شهر

 د: آثار توسعۀ شهرها بر روی زمین شکلها و زمین­های اطراف

 2- کدام گزینه جزء آثار هیدرولوژیک شهر نشینی از نظر لئوپلو نمی­باشد؟

 الف: بارش بارانهای اسیدی

ب: تغییر کل حجم رواناب

 ج: دگرگونی ویژگی­های اوج جریان

 د: کاهش کیفیت آب و تغییرات سازگاری هیدرولوژیک

 3- کدام واحد ژئومورفولوژیکی در شهر ریچموند به صورت یک عامل مخرب عمل می­کند؟

 الف) سیلاب            

 ب) لغزش دامنه­ای                

ج) دولین                       

 د) آتشفشان

 4- کدام یک از گزینه­های زیر جزء عوامل ناپایداری زمین محسوب نمی­شود؟

 الف) پرمافراست     

 ب) خطر زلزله            

 ج) خطر زمین لرزه             

 د) خطر فرونشینی

  5) مخروط افکنه­ها برای کدام یک از فعالیتهای انسان به صورت محدودیت و عامل دافعه عمل می­کند؟

 الف) برکه­های فاضلاب                          

  ب) پوشش روزانه برای انباشت

ج) زمین­های پارکینگ                               

  د) خیابانها و جاده­های محلی

6- کدام گزینه جزء فرایندهای تحت تحریک اقلیم می­باشد؟

 الف)پرمافراست                 

  ب) باتلاق                 

 ج) دشت سیلابی     

  د) خطر زلزله

 7) در بین زمین شکلها کدام یک بیشترین محدودیت را برای فعالیتهای انسان به وجود می­آورد؟

 الف) باتلاق                  

  ب) مخروط افکنه           

  ج) زوایه دامنه                

 د) دشت سیلابی

 8) کدام یک از عامل­های مخرب محیطی بیشترین خسارت و کدام بیشترین تکرار را در جوامع انسانی دارد؟

الف) زلزله و سیل              

 ب) سیل و زلزله                

ج) سیل و لغزش       

 د) لغزش و زلزله

 9- در بین فرایندهای تحت تحریک اقلیم بیشترین محدودیت را برای فعالیتهای انسانی به وجود می­آورد؟

 الف) پرمافراست       

  ب) فرسایش     

  ج) انسداد و زهکشی     

 د) انقباض و انبساط

 10- جز ویژگی­های خاک محسوب نمی­شود؟

الف) نشست                 

 ب) عمق سنگ بستر               

 ج) بافت             

د) نفوذ پذیری  

11- کدام فعالیت انسانی ( ساخت و ساز) تأثیری منفی در پرمافراست ندارد؟

 الف) پارکها             

  ب) ذخیرۀ آب        

 ج) انتقال فاضلاب      

  د) تغییر پوشش شبکه زمین

 12- تأثیر بر روی ناپایداری دامنه ندارد و حتی باعث تثبیت پایداری دامنه می­شود؟

 الف) تراس بندی                  

 ب) استخراج شن و ماسه       

  ج) از بین بردن پوشش گیاهی

 د) عملیات زیر سازی

 13- تراس بندی بر روی کدام گزینه  تأثیر مثبت دارد؟

 الف) پایداری دامنه پایداری مجرا. فرسایش ساحل

 ب) گسترش ساحل. پایداری مجرا. پایداری دامنه

ج) ته نشینی باتلاق. پایداری مجرا. فرسایش ساحل

 د) پایداری دامنه. پرشدگی خلیج. فرسایش.

 14) کدام عامل مخرب طبیعی همواره شهرهای مناطق کوهستانی را تهدید می­کند؟

 الف) بهمن               

ب) ریزش              

  ج) لغزش           

 د) رانش

15- مهم­ترین هدف ژئومورفولوژی شهری .....................

 الف ) یافتن بهترین مکان برای شهر و به صورتی که کمترین خسارت به زمین وارد شود.

 ب) شناخت اشکال زمین

ج) شناسایی منابع معدنی زمین برای پیشرفت زندگی شهرنشینان

 د) بررسی چگونگی به وجود آمدن شهرها در مکان اولیه

 16- از جمله عوامل محیطی که با وجود پیشرفت فناوری هنوز هم در محیطهای مسکونی مسئله آفرینند ................... و .................... می­باشد.

 الف) لغزش­های بزرگ و سیل                     

ب) سیل و ریزش                   

 ج) آلودگی هوا و سیل                    

   د)دولین و لغزش­های بزرگ

17- سرآغاز شناخت جغرافیایی شهر با ارزیابی چه شاخص­هایی می­باشد؟

 الف)ارزیابی موقعیت شهر و محدوده­های جغرافیایی آن

ب) ارزیابی محدودۀ شهر و شناخت شهر

ج) بررسی ریشه­های تاریخی شهر و موقعیت شهر

 د)ارزیابی علل انتخاب مکان فعلی شهر

 18- موقع جغرافیایی شهر ..........

 الف) بیانگر وضعیتی است که شهر نسبت به طرق ارتباطی راه­ها و معابر طبیعی دارد

ب) وضعیتی است که شهر نسبت به شهرهای دیگر دارد

ج) مکانی است که به مقتضای توپوگرافی محل به اشتغال انسانها درآمده است

د) نشان دهندۀ منطقۀ تکوین یافته شهر می­باشد

19- کدام گزینه بیشترین نقش را در انتخاب مکان شهر دارد.

الف) خواسته انسانی و عمل انسانی               

  ب) موقع جغرافیایی شهر            

 ج) ضرورتهای تاریخی                

  د) عوامل طبیعی

 20- آلیکس در ارزیابی موقع و مکان جغرافیایی شهر بر روی کدام عامل تأکید می­کرد؟

 الف) ترکیب داده­های فیزیکی و تاریخی بشر                    

   ب) شبکه ارتباطات                       

    ج)    عوامل طبیعی                                   

  د) عوامل انسانی

 21- کدام دانشمند در ارزیابی موقع و مکان جغرافیایی شهر بر ترکیب داده­های فیزیکی و تاریخی شهر تأکید دارد؟

 الف) آلیکس                  

 ب) ژان باستیه                         

   ج) اولیویه         

   د) فرید

 22- ژان باسیته در ارزیابی مکان و موقع جغرافیایی کدام عامل را مهم تر می­دانست؟

 الف) عوامل طبیعی                 

 ب) تاریخی                     

ج) انسانی          

 د) ترکیب داده­های فیزیکی و تاریخی

 23- کدام دانشمند در ارزیابی موقع جغرافیایی شهر بر روی عوامل طبیعی تأکید می­کرد؟

 الف) اولیویه                     

ب) آلیکس                         

 ج) ژان باسیته         

د) فردریک راتزل

 24- بر اساس مطالعه­ای که در سال 1349 از شهرهای ایران به عمل آمد از 249 شهر 152 شهر در کنار رودخانه و 22 شهر در کنار دریا مستقر شده­اند این بررسی نظریه کدام دانشمند را در مورد مکان یابی شهرها تأکید می­کند؟

 الف) ژان باسیته            

 ب) اولیویه                   

  ج) آلیکس                      

  د) سمبل

 25- کدام عامل جزء عوامل جاذبه کوهپایه­ها برای انسان محسوب نمی­شود؟

 الف) عدم وجود سیلاب و رانش زمین        

  ب) آب و هوای خوب               

ج) تأمین امنیت                 

 د) زمین کشاورزی

26- کدام واحد ژئومورفولوژیکی در ساخت و ساز شهری به صورت محدودیت عمل نمی­کند؟

 الف) خاک عمیق دارای زهکش بر روی خط الرأس

 ب) مخروط افکنه­ها            

 ج) سامانۀ رود طبیعی              

  د) دامنه پرشیب با خاک کم عمق

 27- اشکال کارستی ( تشکیلات آهکی) از چه طرقی بر توسعه شهر محدودیت ایجاد می­کنند

 الف) شرايط خاص آبشناختي و نحوه تحول خاص آنها

 ب) نفوذ ناپذیری و شرایط آبشناختی                   

  ج) عدم مناسب بودن برای تأسیسات فاضلاب و شرایط خاص آبشناختی                    

    د) عمق کم و تحول خاص آنها

28- کدام یک از اشکال ژئومورفولوژیکی زیر محل مناسبی برای تخلیه فاضلاب به شمار می­روند؟                     

 الف) اشکال کارستی                  

  ب) مخروط افکنه            

 ج) سواحل                  

  د) دشت سیلابی   

  29- در مناطق آهکی فروچاله­ها به چند دسته تقسیم می­شوند؟

 الف)4 دسته     

  ب) 3 دسته        

    ج) 5         

 د) 6

30- فروچاله فرونشینی در نتیجه چه فرایندی به وجود می­آیند  .

 الف) توسعه انحلال در امتداد گسستگیهای سنگ زیر نهشته سطحی

 ب) به واسطه انحلال در تقاطع درزهای اصلی

 ج) ریزش سقف غار

 د) به دلیل استقرار یک رود در داخل فروچاله

   31- انواع فروچاله عبارتند از:

 الف) فروریزی. فرونشنیی. انحلالی. حفره رودی.

 ب) فروریزی. فرونشنیی. انحلالی. حفره­ای.

ج) فروریزی. فرونشنیی. فرسایشی. حفره­ای.

 د) فروریزی. انحلالی. حفره رودی. خیزشي

 32- بر اساس مطالعات و بررسی­های انجام شده در مورد مکان یابی شهرهای قدیمی ایران در کجا شکل گرفتند.

 الف) حاشیه فلات داخلی ایران              

  ب)در کنار نوار ساحلی دریای خزر

 ج) نواحی مستعد غرب کشور            

  د) نواحی کوهپایه­ای البرز

 33- علت اصلی بروز اتفاقات ناگوار در شهرهایی ایران مانند ( تخریب تبریز بر اثر زلزله­های ویرانگر در فواصل زمانی تقریباً هر صد سال یک بار و وقوع سیلابهای شدید در تهران چه می­باشد؟

 الف) عدم توجه به ویژگی­های طبیعی زمین هنگام انتخاب مکان شهر

 ب) دخالت انسان در طبیعت

 ج) قرار گرفتن شهرهای ایران در نیمکرۀ شمالی

 د) استفاده بیش از حد از منابع طبیعی.

   34- مناسب بودن زمین با کدام شاخص تعیین می­شود؟

 الف) عوارض متنوع زمین و ویژگی­های خاک

 ب) سطح ایستابی آب

 ج) با توجه به اقلیم منطقه

 د) پایداری خاک

35- علت اصلی وقوع سیلابهای 68 و 70 و 73 و 78 در ایلام چه می­باشد؟

 الف) استقرار شهر بر روی مخروط افکنه­ها و ورود به حریم سیل

ب) از بین بردن پوشش گیاهی           

  ج) آب و هوای افراطی و بارش زیاد

 د) شیب زیاد و محل استقرار شهر

36- در صورت انجام چه عملیاتی مخروط افکنه­ها برای کاربری شهری مناسب خواهد بود؟

 الف) عریض ساختن مجاری سیلاب و تدارک فضاهای کافی برای عبور جریانات بالا دست

 ب) تغییر مقدار رسوب بر روی مخروط افکنه­ها و تغییر مجاری

ج) جنگل كاري مصنوعي در بالا دست و توسعه تأسيسات در حريم سيلاب

 د) عملیات خاکبرداری و مسطح کردن مخروط افکنه­ها و کاهش  شیب

 37- علت اصلی توسعه بی سابقه نواحی شهری به سمت سواحل چیست؟

 الف) صنعت توریسم و گردشگری

 ب) نزدیکی به راههای دریایی و بازارهای ساحلی

 ج) آب و هوای معتدل، خاک حاصلخیز

 د) پایداری سواحل

 38- زمین پست ساحلی که باسدبندي قابل زراعت است.

 الف) Polder             

     ب)Dolein            

   ج) پلاژ           

 د) دایک

 39- کدام فعالیت انسان در شهرهای بندری باعث از بین رفتن پلاژهای ساحلی می­شود؟

 الف) ایجاد اسکله                     

ب) ساخت و ساز شهری            

   ج) رفت و آمد کشتی­ها       

 د) ورود فاضلاب صنایع به ساحل

 40- به چه علت شهر بندری برجس به اجبار نقش بندری خود را از دست داد؟

 الف) تجمع سيليت در مجرای خلیج        

   ب) هوای افراطی باعث مشکلات در ارتباط کشتی می­شد       

 ج) فرسایش­های شدید بر اثر موج­های طوفانی           

 د) تشکیل رسوب و تجمع ماسه و پرشدگی حوضچه توقفگاه کشتی­ها

 

 

با تشکر از دانشجو کارشناسی ارشد جغرافيا و برنامه ريزي شهري : آقای شكر ا... مرادي که زحمت گردآوری این سؤالات را کشیده اند.

 

بقیه ی سؤالاها در ادامه مطلب...

ادامه نوشته

10شهر برتر دنیا برای زندگی

10شهر برتر دنیا برای زندگی از دید مجله فوربس و سازمان پژوهشی فاکت - که در مورد شهرهای دنیا برای دانشگاهها و سازمانهای دولتی و خصوصی گزارش تهیه می کند - در حالی اعلام شده است که در معیارهای این دو موسسه برای انتخاب برترین شهرهای دنیا، طول عمر جمعیت شهری، وضعیت خوب اقتصادی و تعداد افراد در حال اشتغال، میزان دسترسی ساکنین به آب شرب سالم، ساختمان های استاندارد برای زندگی، وضعیت برق رسانی در شهر، میزان اماکن عمومی مانند پارک، کتابخانه، اماکن ورزشی و توجه به کیفیت آنها مورد استفاده قرار گرفته است.
در لیست زیر برترین شهرهای دنیا به ترتیب آورده شده است:
 

1- ونکوور – کانادابهترین شهر دنیا برای زندگی در دنیا، بزرگترین منطقه شهری در غرب کانادا و سومین شهر بزرگ این کشوراست. این شهر، دارای یکی از بزرگترین تنوع های زبانی و قومیتی در کاناداست. با وجود اینکه 52 درصد ساکنین شهر، دارای زبان مادری غیر از انگلیسی هستند، دارای یکی از بهترین شرایط توسعه پایدار در دنیا و در میان شهرهای انگلیسی
زبان است.
شرایط مناسب زندگی و پیشرفته بودن اماکن عمومی مانند کلوب های ورزشی و ورزشگاه ها، این شهر را به عنوان محل برگزاری المپیک زمستانی 2010 میلادی انتخاب کرد.

2- وین – اتریشدومین شهر در لیست مذکور، پایتخت اتریش و یکی از نه ایالت این کشور است. امنیت پایدار این شهر و وضعیت مناسب سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ، باعث قرار گرفتن بسیاری از سازمانهای مهم بین المللی مانند سازمان ملل، اوپک و آژانس بین المللی انرژی هسته ای شده است.
این شهر بارها به عنوان بهترین شهر دنیا برای زندگی انتخاب شده است و امسال با اختلاف بسیار کمی با ونکووردر رده دوم قرار گرفته است.

3- ملبورن – استرالیاسومین شهر خوب دنیا برای زندگی، دومین شهر پر جمعیت استرالیا است. ملبورن به عنوان شهر بازرگانی، هنر، آموزش، تفریح و توریسم استرالیا شناخته می شود.
این شهر به علت قرار گرفتن بسیاری از مراکز مهم فرهنگی دنیا در آن به عنوان پایتخت فرهنگی استرالیا شناخته شده است.

4- تورنتو – کانادابزرگترین شهر کانادا و مرکز استان اونتاریو، در لیست بهترین شهرهای دنیا، مقام چهارم را بدست آورده است. این شهر با وجود جمعیت زیاد ساکنین (اولین در کانادا و پنجمین در آمریکای شمالی)، دارای فضای بسیار مناسب شهری و معماری مدرن است. همچنین یکی از فعالترین شهرهای دنیا از لحاظ فعالیت های اقتصادی است و یکی از مراکز اصلی
ارتباطات ماهوارهای و مخابراتی، رسانه، هنر، فیلم سازی، توریسم و صنایع هوا- فضا در دنیاست.

5- کالگری – کاناداچهارمین شهر پرجمعیت کانادا و مرکز انرژی این کشور محسوب می شود. بسیاری از کمپانی های نفت و گازی دنیا در این شهر مشغول به فعالیت هستند و یکی از بهترین آمار شاغلان در دنیا را به خود اختصاص داده است و به همین دلیل، مقصد بسیاری از مهاجرین به کاناداست.
این شهر به عنوان یکی از مراکز ورزش های زمستانی دنیا و یکی از بهترین مکانهای دنیا برای اکوتوریسم شناخته شده است. آینده رو به رشد و ظرفیت های بالای اقتصادی یکی دیگر از چشم اندازهای زندگی در این شهر است.

6- هلسینکی – فنلاندپایتخت و مرکز فنلاند امسال مکان ششم بهترین شهرهای دنیا را به خود اختصاص داده است. این شهر شمالی ترین منطقه کره زمین است که دارای جمعیت بالای یک میلیون نفر است. هلسینکی یکی از مراکز مورد توجه اقتصادی، هنر

7- سیدنی – استرالیابزرگترین شهر استرالیا، به عنوان چند فرهنگ‌ترین شهر دنیا را نیز به خود اختصاص داده است و مقصد اصلی مهاجرین به این کشور است. یکی از زیباترین شهرهای جهان از منظر معماری شهری و یکی از بزرگترین مراکز هنری دنیاست.

8- پرث – استرالیانهمین شهر برتر دنیا برای زندگی نیز از استرالیا است. بزرگترین و پرجمعیت ترین شهر غرب استرالیا، سالها به عنوان یکی از بهترین مناطق دنیا برای کسب و کار شناخته می شود. این شهر یکی از بهترین فرصت های سرمایه گزاری و راه اندازی شغل های جدید و امنیت بسیار پایدار آن شناخته شده است

9- آدلاید – استرالیانهمین شهر برتر جهان برای گذران زندگی نیز در استرالیا است و با این حساب، سه شهر استرالیایی، در لیست ده شهر دنیا قرار دارند. بسیاری از فستیوال های هنری و ورزشی دنیا در این شهر برگزار می شود و میوه های و مواد غذایی مشهور و باکیفیت آن به سراسر دنیا صادر می شود و باعث بوجودآمده شرایط مناسب شغلی و جدید در این شهر شدهاست.

10- آوکلاند – نیوزلندپرجمعیت شهر نیوزلند نیز جزو دهمین شهر برتر دنیا قرار گرفته است. یکی از بهترین و سالم ترین مناطق آب و هوایی جهان را دارد و یکی از مناطق بسیار مطلوب برای زندگی سالم است.

پژوهشگر سحر عصار

تأثیر بینشهاي دکتر فرید در تفکر جغرافیاي ایران

از میان دهها استاد و محقق در هر رشتهاي، عده معدودي تأثیر و نفوذ کلام و نوشتههاي
آنها بعضاً ماندگار میماند؛ اگرچه ارزش تلاش همگان قابل تقدیر و احترام است. دکتر فرید
از جمله جغرافیدانانی بود که دایره نفوذ نوشتههایش کمتر محدود به بازه زمانی و دورهاي
بود. وي با انتشارکتاب سیري در قلمرو اندیشه جغرافیا تعلق خاطر و باورهاي درونی خود را
در زمینه فهم و هویت علم جغرافیا نشان داد.
او بخوبی میدانست که ماندگاري در دانش، مستلزم درك و یا ادراکی از دانش است
که بتواند به نحوي در مخاطب خود هویت ایجاد کند؛ لذا سعی نمود ریشههاي هویت علمی
را به کاوش و پردازش عمیقتري از آنچه معمول است، بکاود.
درك درست وي از بنیانهاي لازم براي تولید علم در حوزه جغرافیا سبب شده بود که
به صورت زیرکانهاي جریانهاي فکري موجود در جغرافیاي ایران را رصد نماید، ولی کمتر
به وادي و معرکه چنین بینشهایی وارد شد و نقادي از آنها را برخلاف دکتر شکوئی در
هالهاي از سکوت برگزار میکرد و راه تغییر و نوآوري را در چیز دیگري میدید.
از جمله ویژگیهاي حیات علمی وي بر ایجاد طرح نو، اعتقاد به تفکر فلسفی داشتن بود.
وي تمامی سعی خود را کرد که بتواند با لحنی غیر نقادانه تصورات دیگران را بازگو نماید و
در اثر ماندگار خود بخوبی نشان داد که مشکل اصلی جغرافیاي ایران نداشتن چهارچوبههاي
شناختشناسی است. کتاب شناختشناسی وي، در واقع تلاشی براي تعریف چنین معضلی
بود. وي با تشریح یکی از بنیانیترین روشهاي شناختشناسی در حوزه فلسفه گام هاي
استواري براي ایجاد علاقهمندي افراد به این موضوع برداشت.
اگرچه بیشتر کسانی که در زمینه شناختشناسی، روش مقایسهاي را تنها روش مناسب
براي ایجاد حساسیتهاي ذهنی مخاطب میدانند، ولی روش استاد در این کتاب هم چنین
نبود و بهجاي مقایسه اندیشهها به تشریح تفضیلی و عمیق اندیشه فضایی پرداخته، و با طرح
جزئیات چنین تفکري سعی دارد علاقه منديهاي مخاطب را با ایجاد زمینههاي روشنتر به-
سمت و سوي چنین بینشی سوق دهد. مهمترین ویژگی اینکار آن است که مخاطب بدون
آنکه خود را مغبون از دانستههاي قبلی بداند و یا به دفاع از باورهاي پیشین خود بپردازد، به
نوعی بازسازي فکري در درون مبادرت میکند. پرهیز وي از موضعگیري علمی، بویژه در
مقاطع زمانی که بعضاً بحثهاي جنجالی در جغرافیا پیش میآمد، از همین منظر بود و به نظر
میرسد وي روش مقایسهاي را بدان خاطر در شیوه کارهاي خود به کار نگرفت که اینگونه
روشها بعضاً و بویژه در ایران سبب ایجاد گروه گراییها و یا نحلههاي فکري میشود و
بسیاري بدون آنکه بدانند و یا بتوانند تحلیل درستی از این بحثها داشته باشند، با تعصبات
بیجاي ایجاد شده موجب نوعی افتراق فضاي فکري میشوند و این موضوعی است که استاد
فرید بشدت از ایجادش بیمناك بود.
سعی بلیغ و قابل تقدی ر وي در انعکاس تفکرات جغرافیایی فرانسه به فارسی نیز خود
یک انتخاب بود، زیرا وي به زبان انگلیسی هم بخوبی مسلط بود، ولی اینکه مفاهیم اصیل
تفکري را از دانشمندان فرانسوي میگرفت و در تحلیل آن تلاش داشت، نه به خاطر قرابت
زبانی یا محیطی با فرانسه بود، بلکه وي در این اندیشهها اصالتهایی را میدید که در
تفکرات دیگران کمتر شاهد آن بود.
در اینجا باید از دکتر شکوئی نیز به نیکی یاد نمود و اگرچه وي بهنام پدر فلسفه گرایی
در ایران معاصر قلمداد میشود، ولی باید اذعان کرد فرید با انتخاب تفکر فضایی یکی از
آرزوهاي دکتر شکوئی را تحقق بخشید. دکتر فرید با بسط و تبیین عمیق مفهوم کروم
خدمت ارزشمندي به ژئومرفولوژي نیز نمود، زیرا با طرح این موضوع، بخوبی براي بسیاري
روشن ساخت که موضوع علم مرفولوژي زمین نیست، بلکه فرم و شکل، یعنی هندسه زمین
است و به تبع آن توضیح فرآیندهایی که موثر در ایجاد چنین اشکالی بودهاند، در متن این
حوزه مطرح میگردد. او بخوبی از عهده این مهم برآمد و توانست هندسه فضا و مطالعه آنرا
در جغرافیاي انسانی مطرح سازد و جغرافیاي انسانی را بدین ترتیب علم مرفولوژي فضاي
جغرافیایی تعبیر نمود.
دکتر شکوئی بخوبی آگاه بود اشراف بر این مطلب، اولین گام در تعیین هویت علمی
است لذا در پی بناي هویت علمی براي جغرافیاي آینده ایران بود و بخوبی میدانست آنچه
به عنوان جغرافیا در ایران وجود دارد هرگز هویت علمی مستقل نداشته و نمیتواند منشأ اثر
و پدیدآورنده هویتی با ارزش بر اساس ذائقههاي درونمرزي باشد. در این راستا، تلاشی
زیرکانه آغاز کرد و معتقد بود اگر موفق به تبیین چنین موضوعی شود، تحول بزرگی نه تنها
در آموزش جغرافیا پدید خواهد آمد، که آموزشدیدگان در آیندهاي نه چندان دور به کرسی
نظریهپردازي علمی دست خواهند یازید و از تحقیر وابستگی و پایبندي به ترجمه وآئینه
شدن براي دیگران رهایی خواهند یافت.
روش دکتر شکوئی براي دستیابی به چنین هدفی نیز جالب بود. او در انزواي کامل
گروهی، کار تربیت افراد خاصی را در تهران پس از انقلاب شروع نمود و با تاسیس گروه
جغرافیا در تربیت مدر س، اولین قدمها را به امید تربیت افرادي که بتوانند راه وي را دنبال
کنند، برداشت.
همزمان رخداد مبارك دیگري بهوقوع پیوست وآن انتشار مجله رشد جغرافیا بود. این
مجله پایگاهی براي افزایش برد افکار و نظرات وي شد و راه براي به چالش کشیدن
جغرافیاي کلاسیک ایران گشوده شد. او در این سناریوي علمی تنها نماند و در یک صحنه
جنجالی و بسیار پرالتهاب و شورانگیز، بویژه براي دانش آموختگان جوان جغرافیا، کلاس
درسی به وسعت انتشار مجله رشد جغرافیا و به کمک پاپلی یزدي دایر نمود. آموزشهایی که
در این کلاس با روش مناظره ارائه میشد، هم از نظر متدیک و محتوایی نو مینمود و هم
مخاطبان انبوهی را پیدا نمود که تنها به شنیدن گفتههاي رد و بدل شده اکتفا نکرده، خود
بحثهاي متعددي را در محافل علمی محلی آغاز نمودند. آغاز سلسله بحثهاي دو طرفه
دکتر شکوئی و پاپلی و خانم فشارکی از یکسو و اظهار نظرهاي پراکنده مکتوب شده
دیگران، رفتهرفته نیاز به بازنگري در افکار وتحلیلها را روشن ساخت و رکود جامعه جغرافیا
و انحصار مقطع زمانی آن روز را شکست.
اگرچه در آن زمان بسیاري، این بحثهاي شورانگیز را رقابتهاي فردي تلقی کردند
ولی بزودي آشکار شد که دکتر شکوئی با همکاري و همیاري دکتر پاپلی چه تحول فکري
را براي جوانان پیریزي کردند و از آن گذشته، فضاي سرد جغرافیاي کلاسیک آن زمان را
به تجدید نظر اساسی وادار نمودند. هرگز شکوئی تصور نمیکرد که آنچه وي براي نسل
آینده تدارك میکند تا این اندازه بر تفکرات و منشهاي فکري جغرافیدانان کهن و
پیشکسوت آن زمان تأثیر گذارد.
استوانههاي اصلی جغرافیاي کلاسیک ایران، چون دکتر گنجی، فشارکی، دکتر محمودي
و... براي دفاع از اصول جغرافیاي کلاسیک وارد معرکه شدند و ورود آنها به این بحثها
قبل ازآنکه براي شنوندگان مفید باشد آثار بسیار مثبتی بر خود این پیشکسوتان داشت و
نتیجه این تعاملات همگرایی جغرافیدانان ایران بود و این همگرایی بیشتر، در تدوین
رشتههاي جدید و مباحث نو و تصویب این برنامهها در کمیته برنامهریزي وزارت فرهنگ و
آموزش عالی متجلی گردید.
اگر به مرور مباحث نشست ماهیت جغرافیا درکنفرانس سمت سال 1368 باز گردیم
درخواهیم یافت که جنگ زرگري مرحوم دکتر شکوئی با دکتر پاپلی زیرك و پیشرو چه
تأثیرات مثبتی بر بینش جغرافیدانان کلاسیک ایران داشت. بسیاري از جغرافیدانان کلاسیک
که سالیان سال فلسفه را در حوزههاي طبیعی منکر و چنین بحثهاي را براي جغرافیاي
انسانی کمفایده تلقی میکردند، به اعترافهاي تکان دهندهاي وا داش ته شدند و حتی
دانشمندانی چون گنجی از آن به بعد سیاق و ادبیات نوشتارهایشان از برداشتی تاریخ نگرانه به
تحلیلی فلسفی از رخدادها و تحلیل تحولات فکري در جغرافیاي ایران تبدیل و به تبیین
جریان الگوهاي بینشی در جغرافیا و بازشناسی آنها معطوف شد.
هستههاي اولیه جغرافیا با بینش اسلامی و عرفانی در شهید بهشتی منعقد شد و در تبریز
در هالهاي از سکوت، دکتر فرید به کار بزرگی در زمینه معرفی معرفتشناختی و یا
شناختشناسی تفکر جغرافیا در مکاتب فضایی دست زد. ردیابی تحولات فکري در
چهارگوشه ایران بخوبی آشکار میسازد که آنچه را دکتر شکوئی تحت عنوان نهضت
فلسفهگرایی در جغرافیا آغاز نمود، با پشتوانه مردان بزرگی چون گنجی، فرید، پاپلی، مومنی،
سهامی، معتمد و... پیگرفته شد و این همه تحولی بود که در جامعه پیشکسوتان جغرافیا رخ
داد.
بدون تردید، جامعه جوان شاهد این تحولات، هنوز به مرحله پختگی زمانی براي تحلیل
این تحولات ذهنی نرسیده است، بزودي تأثیرپذیري افکار خود از این تحول را در عرصه
علمی کشور آشکار خواهد ساخت. دهه آینده نوبت بروز این تأثیرات بر فکر وذهن جوانان
آن روز خواهد بود و البته نباید تردید کرد آنچه اتفاق خواهد، افتاد، بسیار عمیقتر از تحولی
خواهد بود که در پیشکسوتان به وقوع پیوست. ما بزودي شاهد سرازیر شدن امواج خروشنده
علمی و نظریهپردازي در حوزه جغرافیا خواهیم بو د. این امواج داراي هویت مستقل بوده،
ریشه در بنیانگذاري یک تمدن خواهند داشت و وجه تمایزآن با آنچه در گذشته شاهد آن
بودهایم، بیشتر در همین نکته خلاصه میشود.
اگرچه امروز شکوئی در میان ما نیست و پاپلی نیز در کنجی خانهنشین است، ولی جمله
ارزشمند همپیمان شکوئی در اولین شماره مجله هفت اقلیم 1 نشان میدهد که مردان بزرگ
ایران زمین بیدارند و هرکجا و هرچه سبب دوري ما از ماهیت روندها شود، بخوبی چشمان
تیزبینشان میبیند و ذهنهاي روشنگرشان میفهمد و قلمهاي پر جسارتشان مینویسد. مفهوم
آنچه پاپلی در صدر هفت اقلیم نگاشته است، هشدار عالمانه و فهم پیش از زمانهاي است که
ما را به تأمل در ماهیت معیا رهاي علمی بودن وا میدارد و ب ه ژرفنگري در حکمت و
عالمانه اندیشیدن و نگریستن ترغیب میکند. این نوشتهها درست از سنخ صحبتهایی است
که پانزده سال پیش مرحوم شکوئی در ابعاد دیگري پیرامون جغرافیا در ایران بیان کرد و

زمانی دراز طول کشید تا به واقعیت آن گردن نهادیم.

منبع: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

دکتر محمد حسین رامشت
دانشگاه اصفهان- گروه جغرافیا

پژوهشگر سحر عصار

تجارب دنیا و ایران در زمینه مداخله در بافت های مرکزی شهر

نتایج اولیه ارزیابی اقدامات سازماندهی توسعه شهری در ایران در سالهای اخیر نشان می دهد که سیاستهای توسعه شهری بمیزان لازم از درون گری جامع برخوردار نبوده­اند و تحلیل علمی شرایط توسعه جامعه، تکیه­گاه اصلی تدوین راهبردها و تنظیم سیاستها نبوده است. بازتاب این کمبود در اتخاذراهبردها و سیاستهای ناهمخوان با امکان تخصیص منابع به مقوله توسعه شهری آشکار است. بدیهی است سیاستهای یک سویه با تأکید بر تجهیز بر هزینه ظرفیتهای برون شهری بدون توجه به گرانی تأمین منابع مالی، حجم نیازهای فنی- انسانی و نیازهای کلان تجهیزاتی و ... سیاستی تردیدآمیز است. توسعه موزون شهری نیاز به واقع بینی و شناخت دقیق ظرفیت­ها و تنگناها دارد. تنظیم سیاستها و تدوین برنامه­های توسعه شهری بدون شناخت دقیق و واقع بینانه از شرایط و درجه رشد اقتصادی- اجتماعی ممکن نیست. چرخش جدیدی که در سیاستهای اخیر توسعه شهری با تأکید بر استفاده از ظرفیت­های موجود شهری- توسعه دورن شهری- به چشم می­خورد، به همراه استفاده محدود از سایر روشها، نشانه­ای از شناخت موضوع است. سیاستهای جدید وزارت مسکن و شهرسازی برای مداخله در بافتهای مرکز شهری با هدف بهره­وری بهینه از ظرفیت­های موجود آن بازتاب سیاستهای برنامه پنج ساله دوم توسعه ملی در احیای هزار هکتار از بافتهای مراکز شهرهاست و می تواند نشانه­ای از گسترش شناخت وجوه گوناگون توسعه شهری باشد. 2- پیشگفتار مداخله در مراکز شهرها به معنای مداخله در شهر کهن است. هسته­های اولیه شهر که امروزه کهنه شده و فاقد کارایی لازم­اند. در کشور پهناور ایران در حال حاضر بالغ بر 500 شهر وجود دارد که بسیاری از آنها دارای سابقه طولانی شهرنشینی هستند. بررسی کالبدی این شهرها نشان می­دهد که در اکثر این شهرها محله­ های قدیمی و تاریخی وسیعی وجود دارد که عمدتاً دارای فرسودگی شدید بوده و غالباً در مرکزیت شهرها و یا نقاط حساس شهری قرار گرفته ­اند. از اینرو لازم است در اینجا فرسودگی و اشکال مختلف و علت آن تعاریفی، بیان کنیم. 3- تعریف فرسودگی شهری: فرسودگی شهری دارای معنای مرکبی است: متروکی زودرس، خرابی کالبدی و روبه زوال گذاشتن، وجود کمبودهایی در فضای شهری. بطور کلی فرسودگی دو شکل دارد: اول شکل ساده و دوم شکل پیچیده. برای تعیین اشکال مختلف فرسودگی می­بایست معیارهائی تعیین گردند، اینگونه معیارها به دو دسته قابل تقسیم­اند: دسته اول: معیارهای مربوط به فضاهای دورنی که خود از دو دسته زیر تشکیل می­گردد: الف: معیارهای مربوط به کالبد فضای درونی (مثل عمر، مصالح و ...) ب: معیارهای مربوط به جمعیت ساکن/ استفاده کننده از فضای درونی و رابطه بین جمعیت و کالبد (نرخ مواد، تراکم­­ها و ...) دسته­ دوم: معیارهای مربوط به فضای بیرونی که خود از دو دسته معیار تشکیل می­شود: الف: معیارهای مربوط به کالبد فضای بیرونی (کیفیت و معابر و ...) ب: معیارهای مربوط به جمعیت استفاده کننده از فضای بیرونی و رابطه بین کالبد و جمعیت (دسترسی و کافی بودن فضا و ...) فرسودگی ساده زمانی اتفاق می­­افتد که تعدادی از معیارهای فوق در ناحیه­ای از شهر وجود داشته باشد و فرسودگی پیچدگی زمانی اتفاق می­افتد که یک یا ترکیبی از سه عامل زیر حضور داشته باشند: اول: وجود ناسازگاری در ترکیب کاربردها بنحوی که کاربردهای فرعی حیات کاربردهای اصلی را تهدید نمایند (همجواری کاربرد صنعتی و مسکونی یا آموزشی). دوم: وجود خطرات ناشی از همجواری کاربردها (همجواری کارخانه مواد شیمیائی یا منفجره با محله­ای مسکونی). سوم: وجود خطرات طبیعی و شرایط غیربهداشتی (اراضی و فضاهائی که در معرض سیل و طوفان قرار دارد). 4- علت فرسودگی شهری: فرسودگی شهری بدون توجه به روابط بسیار پیچیده علت و معلولی در تشخیص دلایل ریشه­­ای فرسودگی، یعنی عللی که اکثراً جنبه­های اقتصادی و اجتماعی دارند، دارای ماهیت تک بعدی بوده و به همین دلیل برخورد با مسأله فرسودگی، مستلزم برخورد با عوامل ایجاد کننده آن می­باشد. 5- تجارب دنیا در زمینه مداخله در بافتهای مرکزی شهرها: با اینکه در این قسمت از کلمه دنیا استفاده شده، ولی در منابع موجود کشورمان، تنها از تجربه­های اروپا سخن به میان آمده است و این امر شاید به سبب پیشگامی اروپا در مداخله در اینگونه بافتهای شهری است. در اینجا از تجربه و روش دو کشور یعنی فرانسه و انگلستان یاد می­کنیم. الف- تجریه کشور فرانسه: فرانسه اواخر سده 19 میلادی با پشت سرگذاشتن یک سده از وقوع انقلاب کبیر همچنان دوران ناآرام و پر تنشی را می­گذارند. حکومتهای جدید برای اثبات حاکمیت و از بین بردن ناآرامی دست به اقدام می­زدند، ولی شاید اقدامهای هوسمان شهردار پاریس از همه مهم­تر باشد. وی بین سالهای 1853 تا 1869 میلادی مبلغی در حدود 5/2 میلیارد فرانک صرف طرحهایش کرد. اصول برنامه هوسمان برای تغییر نقشه پاریس از بیم شورش مردم در خیابها متأثر بود. او برای عملی ساختن طرحهایش از اندیشه­های ویوله لودو را مبنای کار قرار داد و با مهم جلوه دادن چند بنا، اقدام به تخریب بافتهای همجوار آن کرد. هوسمان برای تخریب از یک ابزار قانونی بهره برد. در فرانسه قانون 1850 میلادی، به شهرداری­ها- بعنوان تنها مسؤولان دخالت در شهرها- اجازه داد تا در مسائل بهداشتی واحدهای مسکونی نظارت کنند و هر کجا لازم بدانند دست به سلب مالکیت بزنند، او از این قانون در یک مقیاس وسیع استفاده کرد. اصول برنامه هوسمان به این شرح است: الف) تخریب، شامل: 1- پاکسازی بافت پیرامون ساختمانهای مهم، کاخها و سربازخانه­ها برای ایجاد دسترسی بهتر هم در روزهای جشن و هم در روزهای شورش. 2- پاکسازی بافت محله­های مسکونی مرکز شهر برای بهبود وضع بهداشتی شهر. زیرا این محله­ها، آلوده و منشأ بیماریهای واگیردار بودند. (هوسمان نتوانست همه این محله­ها را از بین ببرد). ب) ساخت روی نواحی تخریب شده، شامل: 1- ایجاد بولوارهای وسیع که علاوه بر برخورداری از هوا و نور، عبور سربازان نیز در آنها میسر بود. 2- احداث بناهای یادواره­ای برای تأکید بر انجام کار و ایجاد مرکزیت در شهر. 3- ایجاد دسترسیهای مناسب به ایستگاههای راه آهن، مراکز تجاری و مکانهای تفریحی پاریس به صورتیکه بدون تاخیر و بدون ایجاد ازدحام انجام شود.(7) با اینکه روشنفکران و هنرمندان آن دوره، هوسمان را برای تخریب محله­های قدیمی پاریس و ابتذال بناهای جدید سرزنش می­کردند. شهرداران سایر شهرهای فرانسه نیز دست به اقدامهای مشابه زدند و با دخالت در بافتهای کهن شهرهای لیون (LYON)، مارسی MARSELLE)، تولوز(TOULOUSE) و ... بسیاری از ساختمانهای پر ارزش را از بین بردند.(8) ب: تجربه کشور انگلستان: عرف و عادت انگلیسی­ها با سایر کشورهای اروپائی متفاوت است. روحیه محافظه­کاری و حفظ سنتهای ملی یکی از مشخصات بارز فرهنگ انگلستان به شمار می­رود. گروهی بر این عقیده­اند که گرایش عمومی به کهنه پرستی در این کشور، زندگی هنرمندان پیشقدم را دشوار ساخته است و کسی که می­خواهد تجربیات تازه­ای ارائه دهد راه خود را به تنهائی و با تقلای بسیار بگشاید و شاید در زمانهای طولانی بتواند جایی در اجتماع برای خود باز کند.(9) انگلستان با شیوه برخوردی متمایز از فرانسه و با بهره­گیری از قوانین اقدام به دخالت در بافتهای قدیمی کرد. پاره­ای از این اقدامها، خود به صورت مستقیم به بافت شهرها مربوط نبود. بلکه اجرای آن بر اینگونه بافتها اثر می­گذاشت. برای نمونه اولین قانون بهداشت عمومی که در سال 1848 میلادی برای اجرا در سرتاسر انگلستان تدوین شد، مالکان را قبلاً از همه امکانات ساختماهی و کاربرد زمین و بنا آزادانه استفاده می­کردند، ناچار به ایجاد شرایط بهداشتی در واحدها نمود.(10) مسئولیت اجرا و نظارت بر مفاد قانون که بشرح زیر است، به عهده انجمن­ های محلی بود: 1- احداث شبکه رفع فاضلاب در سطح واحداها و محله 2- به وجود آوردن امکان توزیع آب آشامیدنی 3- ایجاد باغچه و فضای سبز عمومی 4- ایجاد کف سازی در معابر 5- رسیدگی به نظارت در سطح شهر 6- ایجاد نظم و پاکیزگی کشتارگاهها 7- جلوگیری از سکونت در اماکن نامناسب مانند زیر زمین­ها 8- از بین بردن مکانهائی که برای بروز رشد بیماریها مساعدهد.(11) از بررسی مفاد قانون مشخص می­شود که اجرای آن الزاماً متکی بر تدوین معیارهایی است که به تشریح جزئیات، اقدام را عملی سازد، از سوی دیگر، بهره­گیری از اندیشه­های مبتنی بر اهمیت محیط شهری نیز در این دسته اقدامها قابل مشاهده است. در اینجا باید یادآور شد که بر خلاف آن چه بنظر می­رسد تصویب این مقررات که حتی امروز، منطقی و عادلانه هستند، در آن زمان با مخالفت­های فراوانی روبه رو شد، که صاحبان املاک و خانه­ها و لیبرالها بخاطر ترس از محدود شدن مالکیت خصوصی از آن جمله­اند.(12) از ویژگیهای نحه برخورد انگلستان در اواخر سده نوزدهم این است که به بهداشتی کردن محله­های قدیمی و ناسالم و ساختن نواحی تازه بصورت کاملاً وابسته و مرتبط برخورد می­شد و در این برخورد بخش دولتی و خصوصی با یکدیگر همکاری می­کردند.(13) 6- تجربه ایران در زمینه مداخله در بافتهای مرکزی شهرها: زمان گنجانده شدن بخش عمران شهری در برنامه 5 ساله و نیز قانونی شدن تهیه طرح جامع شهری برای شهرهای ایران را اواسط دهه 50-1340 می­توان دانست. (معادل تقریبی نیمه دهه 70-1960). اما این تاریخ نشان دهنده زمان اولین دخالت در بافتهای شهری نیست. از چند سال پیش از وقوع جنگ جهانی دوم، دولت ایران بارها از کارشناسان خارجی (بیشتر فرانسوی و ایتالیائی) برای مداخله در بافت شهرها، بخصوص بافت کهن مرکز شهرها کمک خواسته بود. تفحص درباره سیر اندیشه­ها و اقدامها اندیشمندان و کارشناسان ارواپائی نشان دهنده فکری آنان از تخریب به سوی دخالت آگاهانه است، با این حال مراکز کهن بسیاری از شهرهای ایران، مانند تهران، یزد، کاشان، کرمان، همان و تبریز در اویل سلطنت پهلوی به بعد با طرحهای کارشناسان از هم گسیخته شد و برای ورود وسایل نقلیه، هویت خود را از دست داد. این وضعیت مختص ایران نیست. در دهه 50- 1940 با بسیاری از شهرهای کهن غیر اروپائی نیز از این طرز برخورد انجام گرفته است، از جمله قاهره، دمشق و موصل. اروپائی­های سده 19 میلادی، تنها هنگامی که ناچار به یک اقدام سریع مشکلی خاص- در شهرهای دارای بافت قرون وسطائی بودند، بافت کهن را با خیابانهای عمود بر هم می­بریدند و یا به اصطلاح شهر را مصلوب می­کردند. نمونه آن ناپل در ایتالیا است. این روش برخورد که اروپائیان خود نان روش مصلوب کردن شهرها را برای آن برگزیده­اند، الگوئی­های مداخله در بافت قدیم شهرهای ایران شد و در سالهای بعد شاهد تکرار آن هستیم. به این ترتیب پس از گذشت چند دهه از تخریب اولیه در عین اینکه جریان تخریب بافتهای سنتی همچنان ادامه دارد، چند سازمان مسئوول اجرای طرحهای حفاظت و احیای بافتهای کهن شده­اند، در کنار این فعالیتها چند اقدام پراکنده نیز انجام گرفته است که به ترتیب عبارتند از: 1- پاکسازی بافت کهن پیرامون حرم امام رضا(ع)، مشهد. این طرح که با مخالفت صاحبنظران مسائل بافتهای کهن همراه بود در آخرین سالهای پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به اجرا درآمد. 2- پاکسازی بافتهای کهن پیرامون چهار باغ و تخریب چند ساختمان ارزشمند در فاصله چهارباغ تا میدان نقش جهان اصفهان. این طرح در اولین سالهای پس از پیروزی انقلاب در اصفهان اجرا شد. 3- طرح بهسازی و نوسازی محله عودلاجان تهران. اندیشه تهیه این طرح که برای یکی از کهن­ترین محله­های مجاور بازار تهران آماده شد به سال 1356 بر می­گردد. مطالعات اصلی این طرح در سالهای 1358 تا 1360 انجام شد و پس از انفجار بمب در سال 1360 در گوشه­ای از این بافت کهن، اقدامات متوقف ماند. 4- اجرای بیش از هفتصد پروژه تعمیراتی در بیش از 350 بنا و مجموعه تاریخی کشور. 5- تهیه ضوابط برای نوسازی در محله جلفای اصفهان، این طرح در حدود سالهای 66- 1365 تهیه شد. 6- طرح بهسازی محله جماله واقع در میدان کهنه اصفهان و ... (14) 7- جمع­بندی و نتیجه­ گیری: از مجموعه مطالب گفته شده می­توان چنین نتیجه گرفت که تجربه دنیا در خصوص مداخله در بافتهای مرکزی شهرها حاکی از رشد فکری آنان از تخریب اینگونه بافتها به دخالتی آگاهانه است و در این راستا گزینش شیوه­های گوناگون از سوی کشورها با در نظر گرفتن شرایط و امکاناتشان می­باشد. برای مثال شیوه کشور فرانسه، پاکسازی بافتهای کهن و نگهداری یادبودها بوده است. شیوه ایتالیا رشد ایده­های حفاظت بدون تجربه­های ارتقای کیفیت سکونت است و شیوه انگلستان، حرکت از پاکسازی به سوی بهبودبخشی­های بدون تخریب و بعد حفاظت است.(15) 8- پیشنهادات در زمینه مداخله رد بافتهای مرکزی شهری کشورمان باید به موارد ذیل عمیقاً توجه نمود: 1- بافتهای مرکزی اغلب شهریمان (بخصوص شهرهای بزرگ) فرسوده­اند، برخورد با مسأله فرسودگی مستلزم برخورد با عوامل ایجاد کننده آن می­باشد. 2- بافتهای مرکزی شهری به کل شهر وابسته است، برای مداخله در آنها باید کل شهر را در نظر داشت. 3- مداخله در بافتهای مرکزی شهری، نیازمند برنامه­ریزی صحیح می­باشد،شیوه کار برنامه­ریزی باید برخورد سیستمی باشد بدین معنی که برنامه­ریزی اینگونه بافتهای نوعی برنامه­ریزی همه جانبه در زمینه­های مختلف جمعیتی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و کالبدی است که روابط متقابل این زمینه­ها بر یکدیگر و روابط و تاثیر پذیری­های دوسویه میان این سیستم و سیستم بزرگتر یعنی شهر توجه نمود. 4- تشکیل سازمانی کارآمد و فراگیر متشکل از متخصصان که به امر تدوین سیاستها و اتخاذ تدبیرهای لازم بپردازند. 5- ضرورت ایجاد تشکیلات سرمایه­گذاری و اجرائی با حضور مجموعه­ای از نهادهای دولتی، نیمه دولتی و خصوصی و تعاونی. 6- مداخله در بافتهای مرکزی امری مداوم است، لذا بایستی به مساله مشارکت ساکنان و شاغلان اینگونه بافتها توجه کافی نمود.  پژوهشگر : سحر عصار منبع :مرکز اطلاعات علمی و تخصصی مدیریت شهری

ارتباط نظام برنامه ريزي ايران با عدم تحقق اهداف طرحهاي توسعه شهري

نزدیک به چهار دهه از عمر طرحهای توسعه شهری در ایران می گذرد. بر اساس مطالعات و تحقیقات انجام شده در خصوص میزان موفقیت طرح های یاد شده مشخص شده است که این طرح ها نتوانسته اند در جهت اهداف خود موفق باشند. در نتیجه مشکلات و مسائل شهری رو به افزایش بوده و عدم تحقق اهداف طرح های موصوف ، ضربه ها و لطمه های شدیدی را بر پیکره جوامع شهری ایران نموده است.

بروز بحران در نظام شهر سازی کشور طی چند دهه گذشته در خصوص عدم تحقق طرح های توسعه شهری و فقدان تناسب بین اهداف و عملکرد طرح های جامع، ضرورت تحول در ابعاد مختلف طرح ها را ایجاد نمود. بنا به همین امر ، وزارت مسکن و شهرسازی با تشخیص این ضرورت در سال1377 سه کمیته را برای بازنگری و اصلاح نظام شهرسازی کشور به شرح زیر تشکیل داد.

کمیته بازنگری در ساختار شهرسازی کشور

کمیته بازنگری در قوانین و مقررات شهر سازی کشور

کمیته بازنگری در شرح خدمات تهیه طرح های شهرسازی

نتایج مطالعات اولیه هر یک از سه کمیته فوق الذکر در چارچوب نظام برنامه ریزی برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی فرهنگی کشور ارائه گردید و طی آن همه دست اندر کاران (اعم از کارشناسان بخش دولتی،خصوصی و دانشگاهی) لزوم تجدید نظر و تحول در نظام موجود را مطرح نمودند.

از سه گروه کاری یاد شده ، کمیته بازنگری در شرح خدمات تهیه طرح های شهر سازی، شیوه طرح های ساختاری – راهبردی را به عنوان مناسبترین جایگزین شیوه طرح های شهری معرفی نمود. در عین حال اصول زیر را بعنوان مبادی ورودی به این شیوه جایگزین، معرفی کرد.

الف: تغییر و اصلاح نظام و ساختار مدیریتی و قانون شهر سازی، پیش شرط تغییر و اصلاح در محتوای یا شیوه تهیه طرح ها می باشد.

ب:بازنگری در شرح خدماتی بایستی از الگوبرداری تقلیدی الگوهای رایج در سایر کشور ها اجتناب کند(خبرنامه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران،1379)

متاسفانه با گذشت حدود یک دهه از تصمیمات فوق ، همچنان بحران در نظام شهر سازی کشور بر طرف نگردیده است و گرچه در این راستا گامهایی برداشته شده، اما راهگشا نبوده است مستندات و شواهد موجود حاکی از آن است که از مصوبات سه کمیته مامور رسیدگی به معضلات یاد شده ، تنها مورد سوم یعنی بازنگری در شرح خدمات و تهیه طرحهای شهر سازی، تا حدی جنبه اجرایی پیدا کرده و مورد دوم( بازنگری در قوانین و مقررات شهرسازی کشور) نیز در حد  بسیار کم اجرایی شده مورد اول ( بازنگری در ساختار شهر سازی کشور) هم اصلا به منصه اجرا نرسیده است.

کلارک معتقد است موفق نبودن اغلب نتایج فعالیت های برنامه ریزی شهر در ایران تحت تاثیر ساختار اداری تضاد و تناقض بین اهداف و سیاستها و نیز اولویت ندادن به مشکلات و مسائل شهری بوده است ریشه اصلی مشکلات شهری ایران نظیر بحران مسکن شهری ، متاثر از توسعه اقتصادی در سطح کلان (ملی)بوده و به همین ترتیب استراتژیهای فعالیت برنامه ریزی شهری را نیز می توان تحت تاثیر استراتژیهای توسعه اقتصادی کلان دانست .از سوی دیگر سیاستهای برنامه ریزی شهری در ایران بطور عمده در قالب تنظیم مقررات و قوانین کنترلی ونه به عنوان جزئی از برنامه های توسعه فضایی بوده و همین امر باعث گردیده تا سیاستهای توسعه شهری از درون بحرانها آشکار شود (مانند سیاست پروژه مسکن سازی در سال1975 و یا سیاست مربوط به کنترل بورس بازی زمین.

تا کنون مقالات و تحقیقاتی چند پیرامون میزان تحقق طرحهای توسعه شهری در ایران و دلائل عدم تحقق آن صورت پذیرفته است . در اینجا به تحقیق مهندسین مشاور زیستا که در سال 1372 بر اساس قراردادی با سازمان برنامه و بودجه، در قالب طرح ارزیابی طرحهای جامع شهری در ایران در هفت نمو نه: شیراز ، اراک، یزد، مراغه،بندر عباس،رشت وزاهدان انجام گرفته است ، می پردازیم.

الف:در زمینه برآورد جمعیت ،حدود70 درصد پیش بینی ها با اشتباه فاحش همراه بوده است.

ب- در زمینه برآورد اشتغال، عملا هیچ یک از پیش بینی ها در سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات تحقق پیدا نکرده است.

پ-در زمینه جهت گسترش شهر ،تقریبا در 40 درصد موارد توسعه شهر خلاف جهت پیش بینی شده در طرح انجام گرفته است.

ت-در خصوص تراکم ساختمانی، تقریبا در هیچ یک از شهر ها ترکم های پیشنهادی تحقق پیدا نکرده است.

ث- در خصوص شبکه ارتباطی ، نه تنها شبکه پیشنهادی شکل نگرفته است، بلکه اغلب شبکه های احداثی در مسیر های خلاف طرح  ایجاد شده اند.

ج- در زمینه شکل گیری ساخت و بافت شهر، به دلیل عدم تحقق شبکه و استقرار خدمات،عملا ساختار پیشنهادی طرح در هیچ شهری تحقق نیافته است.

بنابراین در مجموع مشاهده می شود که طرحها نتوانسته اند عملا در جهت اهداف خود حرکت نمایند.

انچه که در نگاه اول و مرور اجمالی بر جنبه های مختلف ارائه شده در شرح خدمات تیپ12 قابل درک است، دیدن همه مسائل و مشکلات نظام شهرسازی و لحاظ نمودن آنها در مراحل گوناگون تهیه طرح های توسعه شهری است .اما در عمل اتفاق دیگری رخ می دهد، چرا که در جریان اجرای طرح های جامع ثابت شده است که بسیاری از اصول فوق الذکر تحقق پیدا نکرده و یا اصولا قابل تحقق نمی باشد، زیرا اصولا طرحهای جامع قادر به برنامه ریزی در بخش های مختلف مورد نیاز شهر ها نبوده و مجموعه نظام برنامه ریزی واجرایی کشور نیز چنین اجازه ای به تهیه کنندگان طرح ها و حتی دستگاه ارجاع دهنده آنهانداده است. از طرف دیگر پیشنهاداتی که در جریان طرح برای سازمان ها و دستگاهای اجرایی تعریف شده است به دلیل عدم وجود الزام و یا عدم سازگاری طرح با ساختار برنامه ریزی و بودجه دستگاه ذیربط بلا اثر باقی مانده است.با توجه به موارد پیش گفته ، برخی مسائل و مشکلات پیش روی نظام برنامه ریزی ایران و به تبع آن برنامه ریزی شهری در نظام یاد شده، به قرار زیر است.

الف:نظام اجرایی و تشکیلات برنامه ریزی شهری در کشور به علت وابستگی مدیریتی شهر ها به وزارت کشور در سازمان واحدی متمرکز نیست. علاوه بر وزارت مسکن و شهر سازی وزارت کشور نیز به علت حفظ جایگاه سنتی خود در تهیه طرح های شهری کماکان تهیه طرح های هادی شهر های کوچک را بعهده دارد.

ب- مراجع تصویب طرح های شهری متنوع بوده و گاه کاملا از یکدیگر جدا هستند. نبود ضوابط و معیارهای یکسان میان این مراجع موجب می شود که خروجی طرح های شهری با هم همپوشی نداشته باشد.

پ- بسیاری از طرح های شهری حساس در شهرهای بزرگ ، به علت استقلال نسبی شهرداریها صرفا با سیاستهای شهرداری همسویی دارند و در مواردی دیده می شود که میان ضوابط و مقررات وزارت مسکن و شهر سازی با شهرداریها نا هماهنگی وجود دارد. از جمله مقوله فروش تراکم که باعث اختلال در بدنه کالبدی شهرها شده و با هیچ یک از ضوابط وزارت مسکن و شهر سازی سازگاری ندارد اما به یکی از اصلی ترین منابع درآمدی شهرداریها تبدیل شده است و پیامدهای آن در یک مدار چرخشی بسته متوجه خود شهرداریها می شود .

ت-با توجه به تنوع مراجع تصمیم گیر ارجاع کننده و تصویب کننده طرح های شهری، بروز ناهماهنگی در سیاستهای توسعه شهری و اجرایی این طرح ها امری قابل پیش بینی است.

ث- در نظام اجرایی و تشکیلات برنامه ریزی شهری ایران علاوه بردخالت سازمانهای مختلف، موازی کاری نیز از مشکلات اجرایی طرح های توسعه شهری است چرا که هنوز حوزه و میدان فعالیت طرح های منطقه ای، آمایش ،کالبدی،کلان شهر ها و بسیاری دیگر از طرح های مشابه بدرستی تعریف نشده و گاه سازمانهای موازی به تشخیص خود تهیه اینگونه طرح ها را بعهده می گیرد.

نتایج بررسی طرح های شهری در ایران نشانگر آنست که بطور عمده، عدم تحقق اهداف برنامه ریزی و طراحی شهری در ایران، بر پنج محور عمده زیر استوار است:

1-عدم امکان پیش بینی های صحیح

2-عدم توجه به چگونگی تامین مالی و بازتابهای اقتصادی طرح

3-عوامل کالبدی موثر در عدم تحقق طرح های شهری

4-برنامه ریزی غیر واقع گرا و صلب

5-بی توجهی به نقش مردم و خواستهای آنها در شکل گیری طرح

موارد فوق  که بعنوان دلایل عمده عدم تحقق اهداف طرح های شهری در ایران مطرح گردیده هر کدم از زوایای خاصی قابل بحث و برسی می باشند.

حال چنانچه بخواهیم محورهای یاد شده را از منظر جایگاه برنامه ریزی شهری در نظام برنامه ریزی برسی نمائیم. در می یابیم که موارد 1و2و3 بطور مستقیم به بحث جایگاه برنامه ریزی شهری در نظام برنامه ریزی و به عبارتی،به ساختار نظام برنامه ریزی کشور بر می گردد.

در بحث عدم امکان پیش بینی های صحیح، ناکار آمدی برنامه ریزی منطقه ای یا فقدان حلقه های واسط در نظام برنامه ریزی و عدم بهم بستگی آنها، می تواند در پیش بینی های صحیح پارامترهایی مانند جمعیت، اشتغال، مسکن و بطور کلی بخشهای اصلی اقتصاد( کشاورزی، صنعت، و خدمات) تاثیر بسزایی بر جای گذارد.

در شرح خدمات طرح های جامع اولیه از سال1347تا 1363 ، برنامه ریزی منطقه ای نقشی کمرنگ دارد اما در شرح خدمات جدید که به اوضاع اقتصادی منطقه و نقش شهر در آن پرداخته شده است تقریبا مطالعاتی قابل تکیه برای مشاور ممکن نیست. زیرا اصولا در نظام برنامه ریزی کشور، در چنین چارچوبی برنامه های تهیه نشده یا بعدا نفی گردیده و یا به تصویب نرسیده است.

اگر ارتباط صحیح بین برنامه ریزی شهری با لا دست نظام برنامه ریزی، یعنی برنامه ریزی منطقه ای، برنامه ریزی ملی و آمایش سرزمین موجود بود، نقش شهر ها و وقایع و رویدادهایی که باعث تاثیر در پیش بینی شاخصهایی نظیر جمعیت، مسکن ، اشتغال و... می شد تا حدود زیادی مشخص شده و می توانست در آینده نگری و پیش بینی ها تاثیر بسزایی داشته باشد.

برنامه ریزی منطقه ای علیرغم سابقه آن از برنامه چهارم قبل از انقلاب (هر چند بشکل موردی)تا کنون جایگاه  مشخص و درستی در نظام برنامه ریزی  کشور نداشته است.

امایش سرزمین نیز علیرغم سوابق آن در کشور و طرح هایی نظیر ستیران و طرح های آمایشی پس از انقلاب تا کنون در کشور  اجرا نگردیده است برنامه ریزی ملی نیز بصورت بخشی عمل نموده و بخشها هم اصولا بصورت مجزا  و بدون ترتیب طرح ها و برنامه های شهری نیز در زمینه های مختلف بصورت مجزا و بدون ارتباط و هماهنگی لازم شکل می گیرد.

بسیاری از اصول و معیارهای پیش بینی  شده همچون انعطاف پذیری مشارکت مردمی و یا پیشنهادات مربوط به حوزه نفوذ اصولا یا دیده نشده و یا به جنبه های اجرایی نزدیک نشده است در عین حال  بخش هایی از ساختار اصلی شرح خدمات اصلا به قرارداد منجر نمی شود مشخصا تهیه طرح جزئیات شهری(پیوست شماره5) و نظارت بر اجرا (پیوست شماره6) به دلیل عدم و جود اعتبار مالی دولت و واگذاری آن به شهرداری ها عملا به فراموشی سپرده می شود.

در بحث عدم توجه بر چگونگی تامین مالی و بازتابهای اقتصادی طرح نیز موارد زیر بطور عمده مطرح است.

در هنگام تهیه طرح های شهری برخی چنین استنباط می کنند که پس از منظور نمودن همه اهداف در برنامه ها و طرح های توسعه شهری مصوب کلیه سازمانهای ذیریط موظف به اجرای دقیق آنها می باشند. حال آنکه نه در قوانین کشوری و نه در شکل تدوین بودجه لزوم پیروی از مصوبات طرح های شهری برای ارگانهای ذیربط در نظر گرفته نشده است در شکل رایج بودجه ها بشکل بخشی تدوین شده و ارتباطی بین سطوح و بخشهای مندرج در اهداف طرح های جامع دیده نمی شود. بنابراین بدیهی است که نخواهند توانست به آنها جامه عمل بپوشاند.

حال مشخص  می شود که علت اصلی مشکل فوق عدم هماهنگی و ارتباط بین برنامه ریزی شهری با سایر سطوح و نیز ایراد در نظام برنامه ریزی بدلیل بخشی عمل نمودن آن می باشد.

هنگامیکه بین بر آورد منابع و نیازهای مالی طرح های شهری که در طرح ها گنجانده می شوند وبودجه سالانه(کشور در بخش عمران شهری و سایربخشهایی که به نوعی پروژه های آنها در بستر شهر ها صورت میگیرد ) ارتباط منطقی نباشد مسلما شکافی عمده بین این دو بوجود آمده و رقم بودجه مصوب فصلها و برنامه ها نسبت به رقم مصوب آن در طرح های شهری کمتر بوده و عملا تحقق اهداف را با مشکل اساسی مواجه می سازد همان گونه که مشخص شد مشکل فوق نیز به عدم ارتباط منطقی برنامه ریزی شهری با سایر سطوح برنامه ریزی در کشور مربوط می شود.

در بند سوم فوق (بی توجهی به نقش مردم و خواسته های آنها در شکل  گیری طرح) موضوع به بحث برنامه ریزی مشارکتی معطوف می گردد. این تفکر و راهکار در برنامه ریزی شهری پس از برنامه ریزی ساختاری و راهبردی در حال حاضر بعنوان مکمل اصلی طرحهای توسعه شهری در کشور های موفق در عرصه برنامه ریزی شهری مطرح و در دست اجرا می باشد این امر ناشی از وجود ضعف در اجرای طرحهای ساختاری و راهبردی بدون رویکرد مشارکتی و عدم مداخله مردم در مراحل تهیه تصویب و اجرای طرح های توسعه شهری بود که بالتبع نیاز به برنامه ریزی دمکراتیک و نگرش اجتماعی – مشارکتی در برنامه ریزی احساس شد.

مقوله مشارکتی کردن طرح های توسعه شهری نیز به نوعی به اصلاح ساختار نظام برنامه ریزی کشور باز می گردد زیرا ساختار فعلی نظام برنامه ریزی ایران مشارکت پذیر نیاز مند تغییر در ساختار نظام برنامه ریزی و ایجاد نهادهای مشارکتی از طرف مردم در فرایند تهیه تصویب و اجرای طرح های توسعه شهری می باشد متاسفانه علیرغم شکل گیری شورای های شهر در کشور طی چند سال گذشته این مهم تحقق واقعی نیافته است در بحث بی توجهی به نقش مردم و خواسته های آنها در شکل گیری طرح که بحث برنامه ریزی مشارکتی را بدنبال دارد عدم ارتباط صحیح و تعریف شده شوراهای شهر به عنوان نمایندگان مردم در حل مسائل شهری با سایر سطوح تصمیم گیرنده نظام برنامه ریزی فقدان شوراهای محلات و عدم ارتباط صحیح شوراها با مردم بخصوص در کلان شهرها که این معضل به شکل چشمگیری بارز است از عوامل اثر گذار در ارتباط مردم با برنامه ریزی شهری و به تبع آن ارتباط برنامه ریزی شهری با سایر سطوح برنامه ریزی است.

عدم تکمیل سلسله مراتبی شوراها از سطوح محلات شهری و نیز مشحص نبودن جایگاه شوراهای اسلامی شهر بعنوان نهادهای مستقل مدیریت محلی گویای معضل یاد شده در نظام برنامه ریزی شهری کشور است.

علل عدم تحقق اهداف توسعه شهری در ایران بر اساس تحقیقات متعددی که در گذشته پیرامون موفقیت این طرحها و همچنین دلائل عدم تحقق اهداف آنهاکه در گذشته پیرامون میزان موفقیت این طرح ها و همچنین دلائل عدم تحقق اهداف آنها صورت پذیرفته و نیز توجه به تجارب کشورهای موفق و ابداع کننده طرح های یاد شده مانند انگلستان ، آمریکا، فرانسه،آلمان و... حول یک محور اساسی است که آن هم عدم وجود ارتباط میان نظام برنامه ریزی و تحولات اجتماعی است . زیرا وجود ارتباط دو سویه این دو باعث تحول در نظام برنامه ریزی میگردد و بالعکس حداقل دو تغییر در کشور های نامبرده تجربه شده است

1- نظام برنامه ریزی چند سطحی

2-   جایگزینی طرح های راهبردی و یا ساختاری به جای طرحهای جامع سنتی با فراهم نمودن بستر لازم جهت اجرای آنها

حال این سئوال مطرح می شود که چرا بحث طرحهای ساختاری – راهبردی که در سالهای اخیر در کشور مطرح گردیده و بتدریج در حال اجرا و جایگزین شدن می باشد و با توجه به تغییر ماهیت(یا بعبارتی شرح خدمات) طرحها از الگوی سنتی به ساختاری راهبردی، معضل عدم تحقق اهداف طرحهای توسعه شهری همچنان باقیست.

امروز اگر با تقلید از کشورهای دیگر بدنبال تهیه برنامه های ساختاری و یا راهبردی هستیم بدلیل عدم تحول در نظام برنامه ریزی(سطوح برنامه ریزی)این طرح ها هم نتوانسته اند موفق باشند زیرا محتوا و روش برنامه ریزیهای راهبردی و یا ساختاری بایستی ار دل تحولات صورت پذیرفته در جامعه پدید آید که متاسفانه آثار چندانی از این تحولات در جامعه و به تبع آن در نظام برنامه ریزی کشور به چشم نمی خورد.

با نگاهی دقیق  به تمامی ویزگیهای  طرحهای ساختاری  - راهبردی در می یابیم که اجرا ی صحیح و درست این طرحها نیاز به بستر لازم در سطح کشور دارد که همانا نظام  برنامه ریزی یکپارچه و متصل (ارتباط منطقی و هماهنگ برنامه ریزی شهری با سایر سطوح برنامه ریزی) می باشد حال باید  دید آیا این بستر در ایران فراهم است یا نیاز به تغییر در ارکان و سطوح نظام برنامه ریزی  کشور می باشد.

در یک جمع بندی کلی می توان ویژگی های برنامه ریزی ساختاری – راهبردی را  به صورت زیر خلاصه کرد:

الف:تفکیک روند برنامه  ریزی به دو سطح (برنامه راهبردی و طرح های  اجرایی)

ب:ایجاد نظام سلسله مراتبی در تصمیم سازی، تصمیم گیری و اجرا

پ:تلفیق اهداف کالبدی طرح های شهری با اهداف اقتصادی و اجتماعی

ت:تلفیق عوامل برنامه ریزی با عوامل اجرایی و مشارکت عمومی

ث:تاکید بر انعطاف پذیری، پویایی و اصلاح پذیری طرح های توسعه شهری

بنابر این تغییر در شرح خدمات طرحهای توسعه شهری از الگوی سنتی به ساختاری راهبردی در برخی موارد و نیز آوردن طرح های ساختاری – راهبردی بصورت موردی و یا مکمل طرحهای سنتی (همچناکه در کشور این امر در ابتدای انجام است) نمی تواند به این معنا باشد که طرحهای یاد شده در کشور قابلیت اجرا دارند زیرا یکی از ویژگیهای اصلی الگوی ساختاری راهبردی تقسیم وظائف برنامه ریزی و مدیریت شهری میان سطوح مختلف مدیریت تصمیم گیری دررده های ملی منطقه ای و محلی می باشد ایجاد نظام سلسله مراتبی در تصمیم سازی تصمیم گیری و اجرا نیز از شرطهای اصلی اجرای موفق طرحهای مورد اشاره محسوب می شود.

نظام برنامه ریزی ایران و یا بعبارتی جایگاه برنامه ریزی شهری در این نظام به گونه ای فراهم نیست تا این ویژگی اساسی قابلیت اجرا داشته باشد و تا زمانی که نظام برنامه ریزی نتواند خود را با این ویژگیها انطباق دهد مسئله مطرح شده که همان عدم تحقق اهداف طرحهای توسعه شهری است به قوت خود باقی خواهد ماند.

در نگرش سیستمی به برنامه ریزی که آنرا برنامه ریزی فرایندی نیز می نامند

بر برنامه ریزی علمی تاکید گردید لذا تنها به علمی برنامه ریزی اطلاق می شود که بر پایه میانی نظری استوار بوده و ازویژگی های لازم بر خوردار باشد از اینرو نظریه های برنامه ریزی سعی بر بیان ویژگیهای برنامه ریزی علمی نمودند به عنوان مثال گروه تحقیق مرکز مطالعات محیطی در سال 1973 برنامه ریزی را فرایندی تعریف می کند که از ویژگی هایی نظیر توانایی در پیش بینی تغییر و تحولات آینده  توانایی در تحلیل مسائل حال وآینده  جامعه جهت گیری در راستای دستیابی به آرمانها وایده آلهای جامعه توانایی در ارزیابی اقدامات بازتاب برنامه ها برخورداری از ظرفیت لازم برای نو آوری شفاف بودن در اهداف سیاستها پاسخگو بودن به نتایج و بازتابهای برنامه ایفای نقش ارتباطی برای مرتبط نمودن اجرای نظام برنامه ریزی موثر بودن در ایجاد تغییرات لازم و انعطاف پذیری کافی برای انطباق برنامه با شرایط غیر قابل پیش بینی برخوردار باشد

در میان ویژگیهای فوق دو ویژگی فرایند بر نامه ریزی مورد توجه اکثر برنامه ریزان بود

 این د وویژگی  عبارتند از استمرار  در برنامه ریزی و انعطاف پذیری برنامه در جهت انطباق با شرایط غیر قابل پیش بینی و فرضیات برنامه نظریه پردازان نگرش سیستمی معتقد بودند که استمرار در برنامه ریزی از طریق ایجاد ارتباط متقابل میان نظام برنامه ریزی و جامعه حاصل می گردد. این بدین معنی است که همانگونه  که رسالت نظام برنامه ریزی ایجاد  تغییرات لازم و اصلاح جامعه می باشد خود این نظام نیز بایستی از روند تحولات جامعه متاثر گردیده و منتاسب با نیازهای جامعه متحول شود این ارتباط متقابل از طریق ایجاد  مرحله باز خورد در فرایند  برنامه ریزی بصورت مسیری دایره ای شکل استمرار را در برنامه ریزی فراهم نماید

دومین ویزگی برنامه ریزی سیستمی  که  به موفقیت برنامه ها در اجرا و دستیابی به اهداف برنامه مربوط می شود و جود درجه ای از انعطاف پذیری برنامه  در حین اجرا  متناسب با شرط غیر غابل پیش بینی وفرضیات برنامه ها است انعطاف پذیری در برنامه ریزی به محتوای برنامه ها مربوط نمی شود بلکه این ویژگی از طریق سازماندهی نظام برنامه ریزی حاصل می گردد زیرا نظام  برنامه ریزی نه تنها در تنظیم و اصلاح مستمر  ساختار برنامه ها نقش موثری را می توان  ایفا نماید بلکه با سازماندهی ساختار تشکیلاتی و تعریف و تقسیم شرح وظایف امکان ارزیابی مستمر شرایط و اصلاح برنامه ها فراهم می اورد

همانگونه که عنوان گردید تمامی ویزگی های اصلی طرحهای ساختاری راهبردی به ساختار نظام برنامه ریزی کشور مرتبط می شود طبق تعریفی که فالودی ار انعطاف پذیری (از ویزگی اصلی طرح های ساختاری – راهبردی)ارائه می دهد انعطاف پذیری به محتوای برنامه ها محدود نشده وبه سازماندهی نظام برنامه ریزی نیاز دارد بنا بر تغییر در شرح خدمات طرحها که انعطاف پذیری نیز بگونه ای در آن دیده شده است به تنهایی راهگشا نخواهد بود

ویژگی های برنامه ریزی جامع (جوهری) که در ایران مورد استفاده قرار می گیرد بدین قرار است:

الف:خصلتی آمرانه و دستوری دارد وبه گسترش بروکراسی می انجامد

ب:برنامه ریزان و نیز مردم نقش موثری در نصمیم گیری و تصمیم سازی ندارند.

پ:بیشتر جنبه کالبدی و اقتصادی دارد و امکانات تغییر و اصلاح در آن محدود می باشد

ت:جنبه کامل تفصیلی و قطعی دارد و امکانات تغییر و اصلاح در آن محدود می باشد

ث:بیشتر جنبه آرمانی و انتزاعی دارد و امکانات اجراعی منطبق نمی باشد

این در حالی است که نگرش سیستمی و برنامه ریزی فرایندی بر ارتباط متقابل نظام برنامه ریزی و جامعه تاکید داشته و در این راستا نظام برنامه ریزی همراه با تحولات اجتماعی تغییر می یابد.

با برسی نظام برنامه ریزی در ایران مشخص می شود که نظام یاد شده فاقد دو ویژگی برنامه ریزی علمی استمرار و انعطاف پذیرمی باشد زیرا نظام برنامه ریزی ایران با تحولات جامعه ارتباط متقابل نداشته (استمرار)و استفاده و اصرار بر برنامه ریزی نگرش بخشی (انعطاف پذیری) نیز در این راستا صورت نمی پذیرد.

بنا بر این به دلائل ذکر شده علت اصلی عدم تحقق اهداف طرحهای توسعه شهری در ایران به ساختار نظام برنامه ریزی کشور مربوط می شود و می بایست ساختار نظام برنامه ریزی شهری با رعایت شرایط خاص جامعه ایران می تواند به سازماندهی نظام برنامه ریزی کشور شایانی نماید که این خود نیازمند بحث و برسی دیگری می باشد.

منابع:

1-وزارت مسکن و شهرسازی(1379) خبرنامه شورای عالی شهر سازی ومعماری ایران شماره پنجم . زمستان

2- پاکشیر ، عبدالرضا(1382) مشکلات برنامه ریزی شهر در ایران از دیدگاه توسعه پایدار شهری، همایش مسائل شهرسازی ایران ، مجموعه مقالاتجلد 3 ، نظام برنامه ریزی دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز

3-مهندسین مشاور زیستا(1372   9  طرح ارزیابی طرح های شهری ایران ) استنتاج از بررسی طرح های شهری سازمان برنامه بودجه

4-رهنمایی محمد تقی و شاه حسینی،پروانه(1383)فرایند برنامه ریزی شهری ایران انتشارات سمت

5- مهد یزاده، جواد(1382)برنامه ریزی راهبردی  توسعه شهری (تجربیات اخیر جهانی و جایگاه آن در ایران)وزارت مسکن و شهرسازی ،معاونت معماری و شهرسازی، مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران

6-اردشیر ی، مهیار(1382)تنگاناهای ساختاری در نظام برنامه ریزی ایران ، همایش مسائل شهر سازی ایران ، مجموعه مقالات جلد3 ، نظام برنامه ریزی دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز.

faludi andreas(1973).planning theory. The urban and regional

planning series London great brit

پژوهشگر : سحر عصار

رنگ در مسجد

 
از ديدگاه روان شناسي چهار رنگ آبي، سبز، سرخ و زرد نمايانگر نيازهاي اساسي انسان و روان او هستند. نياز به عشق و محبت، نياز به خودنمايي، نياز به عمل و موفقيت و نياز به جست‌وجوي آينده و رسيدن به آرزوها، همگي اهميت خاص رواني دارند. اين روان شناسي رنگ هنگامي كه در مكاني و در هنري ديني به كار مي رود، نمادگرايي بيشتري مي يابد.
اسلام در هنر راه خلاقيت را باز گذاشته و با وجود محدوديت‌هايي كه داشته، سعي كرده انسان را در قيد و بند ماديات نگه ندارد. هنر اسلامي، داراي عنصري است كه در وراي زمان و مكان مي‌گنجد و آن اصل اول دين اسلام است. پس هنر اسلامي از راه تمثيل و نماد وارد عرصه هنر مي شود و هدف آن، ياري انسان براي شناخت اصل خويش است.
رنگ در اسلام پرمايه و غني از فحواي عميق باطني و تمثيلي يا قدسي و معنوي است. به همين دليل، رنگ در معماري اسلامي با هستي شناسي وحياني كلام قرآن و تمثيل‌هاي آن درهم تنيده است. روحانيت و قداست و الوهيت رنگ ها در هستي شناسي اسلامي با روح گرافيك و ذائقه زيبايي‌شناختي ظرافت و صور پر لطف، قرابت و مناسبت بنيادين دارد.( رنگ هايي كه در اين ميان بيش از بقيه در معماري مساجد استفاده شده اند (سفيد، آبي، قرمز، زرد و سبز) رنگ هايي هستند كه بيشترين تأثير را دارند.

سفيد
 

رنگ سفيد كه در بيشتر مواق فضاي داخلي مساجد را مي‌پوشاند، نشان از قداست و پاكي و آرامش است. سفيد در مسجد اسلامي، شكل واحد و توحيدي به خود مي‌گيرد و در جهت بيان حالات قدسي و عبادتگري و نيايشگري به كار مي رود. سفيد پرمعناترين رنگ در عالم روحاني است و نيز پرمهابت و ترساننده است. سفيد در مسجد دور تا دور آدمي كشيده مي‌شود و فضايي پرمعنا و گويا مي‌سازد كه در مركز بي كرانگي و قداست قرار دارد.(32)

آبي
 

رنگ آبي عمقي دارد كه آدمي را به بي‌نهايت و به جهاني خيالي و دست‌نيافتني مي‌برد. قدرتش در كنش‌پذيري است و نيرويي آرام‌بخش است... امروزه، چراغ‌برق‌هاي آبي رنگ در آسايشگاه‌ها براي آرام كردن بيماران به كار مي رود. آبي داراي قدرتي است همانند قدرت طبيعت در زمستان. هنگامي كه همه جوانه‌ها و رويش ها در ظلمت و سكوت پنهان مي شوند. آبي هميشه سايه دار است و در نهايت عظمت خود به تاريكي مي‌گرايد... آبي روان ما را به امواج ايمان، به بي‌انتهاي روح سوق مي دهد. آبي براي ما به مفهوم ايمان و براي چيني‌ها سمبل فناناپذيري است.آبي به دليل سكوت و آرامش اسرارآميزش در تابلوهاي مذهبي مسيحيت و بناهاي اسلامي كاربرد ويژه اي دارد و نشان از فروتني، ايمان و اعتقاد، اعتماد و مقاومت دارد.

لاجوردي
 

لاجوردي رنگ عالم مثال است و وسعت درون و بي‌كرانگي آسمان را نشان مي دهد. در كاشي‌كاري مانند آسمان فضا را مي پوشاند و نقوش زرد و نارنجي در ميانه آن مانند ستارگان در آسمان مي درخشند و نقش و نگارهاي گياهي، آدمي را به خيال بهشت مي برد. خطوط آن‌ها قداست و آيات نور را دربردارند. بدين گونه است كه كلام و نقش در هم مي‌نشينند و هر نقش و نگار سمبل و نماد چيزي از آن عالم مثال مي شود

قرمز
 

قرمز به شدت مي‌درخشد و به آساني تاريك و خاموش نمي‌گردد. قرمز، رنگي است بسيار انعطاف پذير و به حالات مختلفي درمي‌آيد. قرمز نبض را سريع مي‌كند. فشار خون را بالا مي برد و تنفس را بيشتر مي‌كند. بيانگر نيروي حياتي، فعاليت عصبي و معناي آرزو و همه شكل‌هاي ميل و اشتياق را دارد. قرمز نشانگر آرزوي شديد براي همه چيزهايي است كه شدت زندگي و كمال تجربه را در پوشش خود دارند. قرمز علامت جهان متلاطم، جنگ و شياطين بوده و نشاني تثبيت‌شده از مبارزه و انقلاب و شورش است.

زرد
 

زرد، روشن ترين رنگ‌هاست و نشان روشني و نور. صفات رنگ زرد عبارتند از: روشني، بازتاب، كيفيت درخشان، شادماني زودگذر، زرد، نمايانگر توسعه طلبي بلامانع، سهل گرفتن يا تسكين خاطر است. از لحاظ نمادي، مشابهت گويا و دلپذير به نور آفتاب دارد... از لحاظ سمبليك با فهم و دانايي ارتباط دارد و نشان از دانش و معرفت است.
زرد طلايي، رنگي است منور با درخششي ملايم، بدون وزن و نامتعادل؛ رنگي است كه در گذشته به جاي نور و روشني به كار مي‌رفته. در گنبدهاي طلايي مسجد بيزانس و زمينه نقاشي استادان قديمي از اين رنگ به عنوان سمبل آخرت، شگفتي، پادشاهي و سلطنت نور و خورشيد استفاده شده است.

سبز
 

سبز در حد فاصل زرد و آبي قرار دارد و تركيبي از اين دو رنگ است. سبز رنگ دنياي سبزيجات است. نشان‌دهنده ارضاي آرامش و اميدواري است. رنگ سبز، آميزشي از دانش و ايمان است. سبز متمايل به زرد، احساس جواني و نيروي بهار مي‌آورد. و به اين علت در فصل بهار شادي، تصوري جداي از ديگر مواقع دارد. رنگ سبز متمايل به آبي، حالت روحانيت را نشان مي‌دهد. سبز رنگ حرم پيامبر(ص) است. روايت است كه در هنگام نزول وحي، افق آسمان به رنگ سبز نمايان شد. رنگ سبز زندگي و زيستن است. رنگ آرامش، سبز مطلق، آرام‌ترين رنگ هاست كانون هيچ جنبشي نيست و به دليل همين ساكن ماندن كسالت آفرين مي‌شود و به اين علت با رنگ هاي ديگر مي‌نشيند.

فيروزه اي
 

ايرانيان از دوره پيش از اسلام به قداست فيروزه‌اي معتقد بودند؛ مي‌توان اين رنگ را در كاشي‌هاي كان‌هايي مانند تخت‌جمشيد هم ملاحظه كرد. يا بر اشياي زينتي كه خانم‌ها به كار مي‌بردند. به نظر آن‌ها فيروزه اي ديد را قوي مي‌كند، نازايي از بين مي‌رود، عزت و سلامت نفس مي‌آورد، پس فيروزه‌اي را بر كاشي‌هاي گنبد و مناره‌ها به كار مي‌بردند براي تداوم ساختمان و قوي نمودن ديد باطني نگرندگان و عبادت كنندگان.

 مجموعه مقالات دومين همايش بين المللي معماري مساجد، ج1

پژوهشگر : سحر عصار

GIS

تعریف :

1- GIS مجموعه اي  از سخت افزار،نرم افزار كامپيوتري ، اطلاعات جغرافيايي و افراد متخصص است كه به منظور اخذ ، ذخيره ، بهنگام سازي ، بازيابي ، پردازش و ارائه كليه اشكال اطلاعات جغرافيايي طراحي و ايجاد شده است.

2-سيستم اطلاعاتي است كه ااطلاعات را بر پايه مكان جمع آوري ، ذخيره ، طبقه بندي ، تصحيح و بهنگام سازي ، تجزيه و تحليل و پردازش مي نمايد.

قابليتها و تواناييهاي سيستم

1-ارائه اطلاعات مربوط به يك مكان مشخص

2-يافتن مكاني با شرايط مشخص ( مكانيابي )

3-ارائه تجزيه و تحليل ( آناليز ) مكاني ، پراكندگي مكاني

4-بررسي روند تغييرات يك پديده در مكان و مقطع زماني خاص

5-استخراج يك الگويا يك مدل

6-مدلسازي

تاريخچه و سابقه استفاده از GIS  

بسياري از مفاهيم پايه سيستم اطلاعات جغرافيايي در دهه 1950 شكل گرفت ، ليكن استفاده از آن به صورت يك سيستم خودكار از دهه 1960 آغاز گرديد و مديون پيشرفتهاي حاصله در زمينه نقشه كشي ، فن آوري رايانه اي ، انقلاب كمي در تجزيه و تحليل هاي جغرافيايي و پيشرفت در علم جغرافيا بوده است . سيستم اطلاعات جغرافياي كانادا به عنوان اولين GIS   دوره جديد شناخته شده است . " راجر تاميلسون " كسي كه دست اندر كار طراحي و توسعه اين سيستم بوده است ، CGIS را به عنوان سيستمي توصيف مي كند كه مخصوص طرحهاي توسعه كشاورزي در دولت كانادا طراحي شده است . اين سيستم عملا ً در سال 1964 به كار گرفته شد  و بعد از آن نيز سيستمهاي متعددي در زميته برنامه ربزي شهري و منطقه اي ، مديريت منابع طبيعي و... در آمريكا و كانادا مورد بهبرداري قرار گرفت . از دهه 1980 به بعد كاربرد هاي GIS  ، اصلاح سيستم هاي آن و حركت در جهت اقتصادي تر نمودن سيستم به طور مرتب در حال رشد بوده است ، به طوري كه تنها در يك ايالت آمريكا در سال 1983 حدود هزار سيستم مشغول به فعاليت بوده اند و پيش بيني مي شود كه در سال 2000 ميلادي ميليونها استفاده كننده از GIS  وجود داشته باشد. در سالهاي اخير سيستم فوق در ايران نيز رو به گسترش بوده و به ويژه در زمينه هايي چون مديريت منابع طبيعي ، آبخيزداري ، حمل و نقل ، برنامه ريزي شهري و منطقه اي و...كاربردهاي فراواني يافته است .هم چنين كاربردها و توانمنديهاي آن در زمينه هايي چون توسعه روستايي، مطالعات جمعيتي و...رو به گسترش مي باشد.

---

 مقدمه اي بر سيستم هاي اطلاعات جغرافيايي ـ جفري، استار ، جان استس ـ ترجمه دكتر سيد حسين ثنايي نژادـ انتشارات جهاد دانشگاهي مشهد

....................................................................

 پژوهشگر: عطيه عبدي

 

مئاندر یا رودپیچ ها:

بستر کم آبی یک رودخانه در بستر ظاهری پیچ و خم هایی نشان می دهد اما باید گفت که بستر ظاهری نیز ممکن است دارای پیچ و خم هایی نباشد،تمام این پیچ و خم هارا نمی توان مئاندر گفت و این عبارت را به مسیری از رودخانه که بدون دلیل از مسیر اصلی خود منحرف شده باشد اختصاص می دهند که پس از ایجاد یک خمیدگی دوباره در امتداد مسیر اصلی خود قرار گیرد.مئاندر یکی از نشانه های فراوان مسیر رودخانه ها است و آن را می توان در مسیر رودخانه های آرام مانند سن همچنین در مسیر رودخانه های سریع مانند موز یا آردن در فرانسه مشاهده کرد.                                                        مئاندر ها را به طور کلی می توان به دو دسته تقسیم کرد:

1-مئاندرهای دره ای:این حالت وقتی دیده می شود که رودخانه در دره عمیقی جاری باشد.

2-مئاندرهای جلگه های رسوبی:که به آن به غلط مئاندر آزاد یا طغیانی نیز می گویند،این حالت وقتی است که پیچ و خم های مئاندر مستقل از پیچ و خم های دره رودخانه باشد.باید دانست که مئاندر دره ای در طبیعت به اندازه مئاندر های جلگه ای فراوان اند به عنوان مثال می توان مئاندر رودخانه موز را در ناحیه آردن از نوع کلاسیک دره ای نام برد در صورتی که مئاندر های می سی سی  پی در اتازونی و یا دانوب در مجارستان از نوع جلگه ای است.                                                                                          پیچ و خم مئاندر همیشه به توسعه یافتن کشش دارند در نتیجه جریان آب که از کنار مقعر عبور می کند دیواره آن را می ساید در این مکان سرعت آب بیشتر بوده و عمل فرسایش به حد ماکزیمم است و به دین ترتیب چنین کناره مقعر بیش از پیش کنده می شود در حالی که درقسمت کناره محدب،جریان آب بسیار آرام بوده و مواد حمل شده در همان جا گذاشته می شود و یک کناره شنی ایجاد می نماید، به همین ترتیب کناره مقعر به صورت بریدگی در آمده در حالی که کناره محدب به صورت پست خواهد ماند.براثر تشدید این عمل دو مئاندر مجاور همدیگر را قطع می کنند و این عمل قطع شدن ممکن است به دو طریق زیر انجام گیرد:                                                                                                                      یا بر اثر افزایش آب مثلاً در موقع طغیان رودخانه ،آب تمام قسمت اطراف را فرا میگیرد و بعد از اتمام طغبان آب مسیر آن مستقیم شده و کوتاه تر از مسیر اولی می گردد. ولی این عمل در مئاندر های دره ای غیر ممکن است.

یا به وسیله تماس که در این حالت دو بازویی مئاندر مجاور به هم رسیده و یک دفعه به هم مخلوط می شوند و پیچ مئاندر به صورت یک بازوی بی جان باقی می ماند که به آن ox-bow  یا گردند بند گاو در دره می سی سی پی گفته می شود در عمل به هم رسیدن دو نقطه دو مئاندر چنانچه اختلاف سطحی وجود داشته باشد در این حالت سقوط آب ایجاد خواهد شد که ممکن است تا مدتی به این صورت باقی بماند(البته این عمل وقتی است که سنگ های آن از جنس سخت باشد).

---

مبانی ژئومورفولوژی ، ترجمه دکتر مسعود خیام ، ص 46 تا 49

......................................................................

پژوهشگر : مائده سادات جعفریان

الکساندر فن همبلت، پدر جغرافیای نو

در قرن نوزدهم، الکساندر فن همبلت و کارل ریتر، جغرافیا را به عنوان یک رشته علمی به ارج واعتبار رساندند. این دو دانشمند نه تنها در نگرش های جغرافیایی به نقطه نظرهای مشترکی دست یافتند بلکه نسبت به هم نیز منزلت علمی خاصی قائل بودند. ریتر خود را دانشجوی همبلت می دانست و همبلت ، ریتر را با عنوان ( دوست قدیمی من )خطاب می کرد.

شاید همبلت آخرین فرد بزرگ نسلی از دانشمندان است که جامعیتی در علوم مختلف داشتند. همبلت، از بیشتر رشته های علمی تجربه های کسب کرد و همه انرژی وحیات خود را دربست در مسافرت های علمی وتحقیق در شناخت کل نظام پیچیده جهان، صرف کرد. که کاسموس اثر مانگار او، حاصل تلاش عمر مانگار اوست . همبلت به مدت 50 سال در فکر تدوین کتاب های خود بود. کتابی که به نام کاسموس خوانده می شود در آخرین سال های حیات او تدوین شد و اولین جلد آن در سال 1845 منتشر گردید، در یپاین زمان همبلت 76 سال داشت . مجلدات دیگر کاسموس نیز به تدریج انتشار یافت ، این مجلدات عتمی ترین کتاب هایی بود که تا آن دوره در جهان علم منتشر شده بود . چاپ اول کاسموس در مدت دو ماه به فروش رسید و بلا فاصله به اغلب زبان های اروپایی ترجمه شد. کاسموس شامل همه ی مشاهدات بررسی ها  اکتشافات جغرافیایی همبلت در طول حیاتش می باشد. جلد اول کاسموس به شناخت کیهان اختصاص دارد، جلد دوم از زمین وبرخورد انسان با محیط ( از زمان مصزیان قدیم به بعد ) بحث می کند. جلد سوم بیشتر از نجوم گفتگو دارد و جلد چهارم به مطالعه زمین، ژئوفیزیک و عوامل انسانی می پردازد . پنج جلد کاسموس در پایان عمر همبلت در میان سال های 65- 1845 منتشر گردید.

همبلت در جهت شناخت تفاوت ها  تشابهات در نواحی مختلف جهان، به اتریش ، سوئیس و ایتالیا سفر کرد و بعد از فوت مادرش از در آمد داراییهای خانوادگی هزینه سفربه آمریکا را فراهم کرد. همبلت در مادرید به سسب دارا بودن تبار اشرافی مورد توجه نخست وزیر اشرافی اسپانیا قرار گرفت و او زمینه دیدار همبلت را از مستعمرات اسپانیا در امریکای لاتین فراهم ساخت . همبلت در این سفر از بیشتر نقاط آمریکای لاتین دیدن کرد وبه کشف حوضه رودخانه ی اورینوکو توفیق یافت. حاصل این سفر جمع آوری هزاران نمونه گیاه وسنگ بود . در سال 1804 ، همبلت به آمریکا رفت ، او ابتدا از انجمن فلسفه دیدن کرد ، سپس در واشنگتن به سخنرانی های علمی پرداخت واز طریق دوستی با توماس جفرسون به کاخ سفید راه یافت و مورد تجلیل شایسته قرار گرفت .

همبلت پس از بازگشت به برلین با یک هیئت سیاسی به پاریس رفت وبه مدت 19 سال در پاریس ماندگار شد ، در این شهر به نوشتن وانتشار آثار علمی خود پرداخت و در این مدت 30 جلد کتاب که حاصل مسافرت های علمی او به قاره آمریکا بود فراهم آورد . در شهر پاریس به کمک محققین فرانسوی به تنظیم وطبقه بندی 60000 نوع گیاه اقدام کرد که با خود از آمریکا آورده بود در آن زمان بیشتر آن گیاهان در قاره اروپا ناشناخته بود .

در سال 1828 همبلت به برلین بازگشت و سپس برای مطالعه عازم سیبری و سن پیترزبورگ و سواحل دریای خرز شد، او در روسیه به تزار پیشنهاد کرد که جهت ثبت داده های هواشناسی به تاسیس شبکه ای از ایستگاه های هواشناسی اقدام کند .

 

نظرات جغرافیایی همبلت

1)   همبلت در مطالعات جغرافیایی ، روی تعمیم ، طبقه بندی داده ها و دیدگاه جامع تاکید دارد .

2)   او در بررسی های جغرافیایی ، به مطالعات تطبیقی گرایش شدیدی داشت.

3)   همبلت با مطالعات ژرف در مورد تاثیر مذهب در انسان به این موارد تکیه میکرد :

الف – وجود یک آرمانگرایی والای اخلاقی و معنوی در همه ی ادیان ومذاهب

ب – وجود یک تصور جغرافیایی از منشاء پیدایش زمین

ج – وجود قصص مربوط به منشاء ادیان و مذاهب

 

4)   او در رشته جغرافیا ، به مشاهده و پژوهش های میدانی ، ارزش علمی خاصی قائل بود و بارها وبارها در نوشته های خود بدین مهم تاکید می کند.

5)   همبلت انسان را به عنوان بخشی از طبیعت ، مورد مطالعه قرار می داد، یعنی روش وتفکر او به دیدگاه اکولوژیک بیشتر نزدیک بود .

 به نظر او همه ی نژادهای انسانی ، منشاء واحدی دارند و هیچ نژادبرتر یا پست تر وجود ندارد، از این رو باید همه ی نژاد ها به صورت گروهی یا فردی از حقوق وآزادی های برابر برخوردار گردند .

---

اندیشه های نو در فلسفه جغرافیا ،حسین شکویی ،ص 75 تا 77، انتشارات سمت

...........................................................

پژوهشگر : مائده سادات جعفریان

ناحیه­گرایی در ایران از منظر جغرافیای سیاسی

از ویژگی­های روزگار ما گسستگی، شناوری و پویایی هویت­های سنتی است که از آن با عنوان جهانی­شدن یاد می­کنند. شناوری هویت­ها و پیدایش هویت­های جدید، سازه­های متعارف کنونی را به چالش کشانده­است. دورانی است که در آن فراروایت­ها رنگ باخته و بسیاری از واژه­ها و مکاتبِ خردپایه دوران مدرنیته در تبیین فضای عصر نو درمانده­اند. انسان و جماعت­های انسانی در پی آویختن به محملی هستند که راسخ و باثبات بوده و کمتر تابع شتاب و دگرگونگی باشد. سیر تحولات کنونی نشان دهنده روی آوردن انسان و جماعت­های انسانی به مؤلفه­های باثبات هویت سازی همچون مکان، محل،ناحیه و سرزمین است.گرایش به سوی درک و شناخت پدیده­های انسانی و طبیعی ناحیه که اساس شکل­گیری بسیاری از هویت­هاست به همراه تمایل به متفاوت بودن نسبت به دیگر نواحی، شاخصه اساسی ناحیه­گرایی است. ناحیه­گرایان با برجسته کردن همین نمادها خود را در سنجش با دیگر نواحی تعریف می­کند و شایستگی برخورداری از وضعیتی بهتر را حق مسلم خود می­پندارند. بر اساس شاخصه­های فرهنگی(زبان و مذهب) و اقتصادی، ناحیه­گرایی گونه­های مختلفی دارد ناحیه­گرایی سیاسی چالشگرترین نوع ناحیه­گرایی است که ماهیت سازه سیاسی دولت را تهدید می­کند زیرا ناحیه گرایان سیاسی تداوم همبستگی ملی و پیوستگی سرزمینی را بر نمی­تابند. کتاب حاضر با ترکیب دو رویکرد کارکردگرایی ریچارد هارتشورن، نظام چرخشی و نمادنگاری ژان گاتمن،جستار تنوع ناحیه­ای(زبان و مذهب) و گونه­های ناحیه­گرایی در ایران (آذربایجان، کردستان و بلوچستان)  در قالب 5 فصل

1- فصل نخست: ناهمگونی طبیعی بنیاد ناهمگونی ملی

2-فصل دوم: بنیادهای جغرافیایی فرهنگ ایرانی

3-فصل سوم:آذربایجان ناحیه ای با کارکرد ملی

4- فصل چهارم: کردستان گستره ای از خرده نواحی  کردی

5- فصل پنجم: بلوچستان، گستره­ای با مرزهای گسسته بررسی کرده است.

 

---

منبع : ناحیه­گرایی در ایران از منظر جغرافیای سیاسی ، دکتر مراد کاویانی (هیئت علمی دانشگاه تربیت معلم تهران)،انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی، تهران ، 1389

..................................................................

پژوهشگر : عطیه عبدی